॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक ६१ ते ८०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
उभा कल्पवृक्षातळीं दु:ख वाहे। तया अंतरीं सर्वदा तेचि आहे॥ जनी सज्जनी वाद हा वाढवावा। पुढें मागता शोक जीवीं धरावा॥
कल्पवृक्षाखाली उभा राहूनही जो दुःख वाहतो, त्याच्या अंतरी तेच दुःख सदा राहते. जो सज्जनांशी वाद वाढवतो, त्याला पुढे शोकच जिवात धरावा लागतो.
निजध्यास तो सर्व तुटोनि गेला। बळें अंतरीं शोक संताप ठेला॥ सुखानंद आनंद भेदें बुडाला। मना निश्चयो सर्व खेदे उडाला॥
ज्याचा निजध्यास (रामाचे अखंड स्मरण) तुटला, त्याच्या अंतरी शोक आणि संताप बळावतो. भेदबुद्धीने सुख-आनंद बुडतो; हे मना, खेदाने सर्व निश्चय उडून जातो.
घरी कामधेनू पुढें ताक मागें। हरीबोध सांडोनि वेवाद लागे॥ करी सार चिंतामणी काचखंडे। तया मागतां देत आहे उदंडे॥
घरी कामधेनू असताना जो पुढ्यात ताक मागतो — तसा हरिबोध सोडून जो वाद करतो, तो चिंतामणी सोडून काचखंडे मागतो. मागेल त्याला देव उदंड देतो, पण मागणेच चुकते.
अती मूढ त्या दृढ बुद्धि असेना। अती काम त्या राम चित्ती वसेना॥ अती लोभ त्या क्षोभ होइल जाणा। अती वीषयी सर्वदा दैन्यवाणा॥
अति मूढाला दृढ बुद्धी नसते; अति कामी माणसाच्या चित्तात राम वसत नाही. अति लोभी माणसाला क्षोभ होतो हे जाण; अति विषयी माणूस सदा दैन्यवाणा असतो.
नको दैन्यवाणें जिणे भक्तिऊणे। अती मुर्ख त्या सर्वदा दु:ख दूणे॥ धरीं रे मना आदरें प्रीति रामी। नको वासना हेमधामीं विरामीं॥
भक्तीवाचून दैन्यवाणे जिणे जगू नकोस; अति मूर्खाला सदा दुःख दुप्पट होते. हे मना, आदराने रामावर प्रीती धर; सोन्याच्या घरातील विरामाची (ऐहिक सुखाची) वासना धरू नकोस.
नव्हे सार संसार हा घोर आहे। मना सज्जना सत्य शोधुनि पाहे॥ जनीं वीष खातां पुढे सूख कैचे। करीं रे मना ध्यान या राघवाचें॥
हा संसार सार नसून घोर आहे; हे सज्जन मना, सत्य शोधून पाहा. जगात विष खाल्ल्यावर पुढे सुख कोठले? म्हणून हे मना, या रघुनाथाचे ध्यान कर.
घनश्याम हा राम लावण्यरुपी। महाधीर गंभीर पूर्णप्रतापी॥ करी संकटीं सेवकांचा कुडावा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
हा राम घनश्याम, लावण्यरूप, महाधीर, गंभीर आणि पूर्ण प्रतापी आहे. संकटात तो सेवकांचा कैवारी होतो; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
बळें आगळा राम कोदंडधारी। महाकाळ विक्राळ तोही थरारी॥ पुढे मानवा किंकरा कोण केवा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
राम कोदंडधारी असून बळाने श्रेष्ठ आहे; त्याला पाहताच विक्राळ महाकाळही थरारतो. मग सामान्य माणसाची किंवा किंकराची काय कथा? म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
सुखानंदकारी निवारी भयातें। जनीं भक्तिभावे भजावे तयातें॥ विवेके त्यजावा अनाचार हेवा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
जो सुख-आनंद देतो आणि भय दूर करतो, त्याला जनांनी भक्तिभावाने भजावे. विवेकाने अनाचार आणि मत्सर सोडावा; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
सदा रामनामे वदा पुर्णकामें। कदा बाधिजेना ऽऽ पदा नित्य नेमें॥ मदालस्य हा सर्व सोडोनि द्यावा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
पूर्णकाम होऊन सदा रामनाम बोलावे; नित्य नेमाने ते म्हटल्यास कोणतेही संकट बाधत नाही. मद आणि आळस पूर्णपणे सोडून द्यावा; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
जयाचेनि नामें महादोष जाती। जयाचेनि नामें गती पाविजेती॥ जयाचेनि नामें घडे पुण्यठेवा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
ज्या नामाने महादोष नाहीसे होतात, ज्या नामाने उत्तम गती मिळते, ज्या नामाने पुण्याचा ठेवा जमतो, म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
न वेचे कदा ग्रंथचि अर्थ काही। मुखे नाम उच्चारितां कष्ट नाहीं॥ महाघोर संसारशत्रु जिणावा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
नाम घेण्यासाठी ग्रंथ किंवा धन काहीही खर्च होत नाही; मुखाने नाम उच्चारताना कष्टही पडत नाहीत. या घोर संसारशत्रूला असे जिंकावे; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
देहेदंडणेचे महादु:ख आहे। महादु:ख तें नाम घेता न राहे॥ सदाशीव चिंतीतसे देवदेवा। प्रभाते मनीं राम चिंतीत जावा॥
देहाला शिक्षा-यातनांचे महादुःख आहे, पण ते दुःख नाम घेताना टिकत नाही. सदाशिवही देवाधिदेवाचे चिंतन करत असतो; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
बहुतांपरी संकटे साधनांची। व्रते दान उद्यापने ती धनाची॥ दिनाचा दयाळू मनी आठवावा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
साधनांची अनेक प्रकारची संकटे असतात — व्रते, दाने, उद्यापने आणि त्यासाठी लागणारे धन. पण दीनांवर दया करणाऱ्याला मनात आठवावे; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
समस्तामधे सार साचार आहे। कळेना तरी सर्व शोधुन पाहे॥ जिवा संशयो वाउगा तो त्यजावा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
सर्वांमध्ये खरे सार आहे; कळत नसेल तर सर्व नीट शोधून पाहा. जिवाने व्यर्थ संशय सोडून द्यावा; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
नव्हे कर्म ना धर्म ना योग कांही। नव्हे भोग ना त्याग ना सांग पाहीं॥ म्हणे दास विश्वास नामी धरावा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा॥
हे कर्म नाही, धर्म नाही, कोणता योगही नाही; भोग नाही, त्याग नाही — नीट पाहा. दास म्हणतो, नामावर विश्वास धरावा; म्हणून पहाटे मनात रामाचे चिंतन करावे.
करी काम निष्काम या राघवाचे। करी रुप स्वरुप सर्वां जिवांचे॥ करि छंद निर्द्वद्व हे गुण गातां। हरीकीर्तनी वृत्तिविश्वास होतां॥
या रघुनाथाचे निष्काम कर्म करावे; तो सर्व जिवांचे स्वरूप आहे. निर्द्वंद्व छंदाने त्याचे गुण गावेत; हरिकीर्तनात वृत्ती विश्वासाने रंगून जाते.
अहो ज्या नरा रामविश्वास नाहीं। तया पामरा बाधिजे सर्व कांही॥ महाराज तो स्वामि कैवल्यदाता। वृथा वाहणें देहसंसारचिंता॥
अहो, ज्या माणसाला रामावर विश्वास नाही, त्या पामराला सर्व काही बाधते. तो महाराज कैवल्यदाता स्वामी असताना, देह-संसाराची चिंता वाहणे व्यर्थ आहे.
मना पावना भावना राघवाची। धरी अंतरीं सोडिं चिंता भवाची॥ भवाची जिवा मानवा भूलि ठेली। नसे वस्तुचि धारणा व्यर्थ गेली॥
हे मना, रघुनाथाची पवित्र भावना अंतरी धर आणि संसाराची चिंता सोडून दे. या संसाराने जिवाला भुलवले आहे; खरी वस्तू न ओळखल्याने आयुष्य व्यर्थ गेले.
धरा श्रीवरा त्या हरा अंतराते। तरा दुस्तरा त्या परा सागराते॥ सरा वीसरा त्या भरा दुर्भराते। करा नीकरा त्या खरा मत्सराते॥
अंतःकरणातील शत्रूंचा नाश करण्यासाठी श्रीहरीला धरा; तो दुस्तर संसारसागर तरून जावा. दुर्भर अशा वृत्तीचा भर सोडावा आणि खऱ्या निकराने मत्सराला दूर करावे.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥