मनाचे श्लोक — संपूर्ण २०५ श्लोक अर्थासह

मनाचे श्लोक म्हणजे काय?

‘मनाचे श्लोक’ ही सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांची रचना. एकूण २०५ श्लोक असलेल्या या रचनेचे वेगळेपण असे की, समर्थ इथे वाचकाला उपदेश करत नाहीत — ते थेट स्वतःच्या मनाशी बोलतात. “मना सज्जना…”, “मना वासना…”, “मना रे…” अशी सुरुवात असलेले हे श्लोक म्हणजे माणसाचा स्वतःच्या मनाशी चाललेला प्रामाणिक संवाद आहे. म्हणूनच साडेतीनशे वर्षांनंतरही ते तितकेच जवळचे वाटतात.

रचनाकार — श्री समर्थ रामदास स्वामी

समर्थ रामदास स्वामी (१६०८–१६८१) हे प्रभू रामचंद्रांचे आणि हनुमंताचे निस्सीम भक्त. जांब (जि. जालना) येथे जन्म, पुढे सज्जनगडावर वास्तव्य. ‘दासबोध’ हा त्यांचा सर्वात मोठा ग्रंथ; ‘मनाचे श्लोक’ आणि ‘करुणाष्टके’ या त्यांच्या इतर प्रसिद्ध रचना. छत्रपती शिवाजी महाराजांशी असलेल्या त्यांच्या संबंधामुळे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीत त्यांचे स्थान विशेष आहे.

वृत्त आणि रचना

सर्व २०५ श्लोक भुजंगप्रयात वृत्तात आहेत. या वृत्तात प्रत्येक ओळीत बारा अक्षरे येतात आणि प्रत्येक श्लोकाला चार ओळी असतात. हा ठेका इतका सहजगत्या तोंडात बसतो, की श्लोक वाचण्यापेक्षा म्हणण्यासाठीच रचले आहेत असे वाटते — प्रभातफेरी, सामुदायिक प्रार्थना आणि शाळांतील पठणात ते याच कारणाने रुजले.

आशयाच्या दृष्टीने पाहिले तर सुरुवातीचे श्लोक आचरणाविषयी बोलतात — सत्य, संयम, नम्रता, सत्संगती, क्रोध-लोभ-मत्सराचा त्याग. पुढे जाताना रचना अधिक अंतर्मुख होत जाते आणि शेवटच्या भागात ती स्वरूप, माया, सद्गुरू आणि निर्गुणाच्या चिंतनापर्यंत पोहोचते.

कसे वाचावे?

घाई करू नका. दिवसाला एक श्लोक पुरेसा आहे. श्लोक मोठ्याने म्हणा — वृत्ताचा ठेका जाणवू द्या — मग खाली दिलेला अर्थ वाचा, आणि तो श्लोक दिवसभर मनात राहू द्या. ज्यांना क्रमाने वाचायचे नाही, त्यांच्यासाठी मनःस्थितीनुसार श्लोक निवडण्याची सोय खाली आहे.