॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक ८१ ते १००, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
मना मत्सरे नाम सांडूं नको हो। अती आदरे हा निजध्यास राहो॥ समस्तांमधे नाम हे सार आहे। दुजी तूळणा तूळितांही न साहे॥
हे मना, मत्सराने रामनाम सोडू नकोस; अति आदराने त्याचा निजध्यास राहो. सर्वांमध्ये हे नामच सार आहे; दुसरी कोणतीही तुलना त्याच्यापुढे टिकत नाही.
बहु नाम या रामनामी तुळेना। अभाग्या नरा पामरा हे कळेंना॥ विषा औषधा घेतले पार्वतीशे। जिवा मानवा किंकरा कोण पुसे॥
या रामनामाशी दुसरे कोणतेही नाव तुलना करू शकत नाही; अभागी, पामर माणसाला हे कळत नाही. विष प्राशन करताना पार्वतीच्या पतीने (शंकराने) हेच नाम घेतले; मग सामान्य जिवाला कोण विचारतो?
जेणे जाळिला काम तो राम ध्यातो। उमेसी अती आदरें गूण गातो॥ बहु ज्ञान वैराग्य सामर्थ्य जेथें। परी अंतरी नामविश्वास तेथें॥
ज्याने कामाला जाळले, तो (शंकर) रामाचे ध्यान करतो आणि पार्वतीसह अति आदराने त्याचे गुण गातो. जिथे पुष्कळ ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य आहे, तिथेही अंतरी नामावरचा विश्वासच असतो.
विठोने शिरी वाहिला देवराणा। तया अंतरी ध्यास रे त्यासि नेणा॥ निवाला स्वये तापसी चंद्रमौळी। जिवा सोडवी राम हा अंतकाळीं॥
विठ्ठलाने देवाधिदेवाला मस्तकी वाहिले; त्याच्या अंतरी रामाचा ध्यास आहे हे लोक जाणत नाहीत. चंद्रमौळी (शंकर) स्वतः त्याने निवाला; तो राम अंतकाळी जिवाला सोडवतो.
भजा राम विश्राम योगेश्वरांचा। जपू नेमिला नेम गौरीहराचा॥ स्वये नीववी तापसी चंद्रमौळी। तुम्हां सोडवी राम हा अंतकाळीं॥
योगेश्वरांचे विश्रामस्थान असलेल्या रामाचे भजन करा; गौरीहराने (शंकराने) नेमलेला हा नेम जपा. चंद्रमौळी स्वतः त्याने शांत होतो; तो राम तुम्हांला अंतकाळी सोडवतो.
मुखी राम विश्राम तेथेचि आहे। सदानंद आनंद सेवोनि आहे॥ तयावीण तो शीण संदेहकारी। निजधाम हे नाम शोकापहारी॥
मुखी राम असेल तिथेच विश्रांती आहे; सदानंद आणि आनंद तिथेच सेवायला मिळतो. त्यावाचून सर्व शीण आणि संदेह निर्माण करणारे आहे; हे नाम हेच निजधाम असून शोक हरणारे आहे.
मुखी राम त्या काम बाधुं शकेना। गुणे इष्ट धारिष्ट त्याचे चुकेना॥ हरीभक्त तो शक्त कामास भारी। जगीं धन्य तो मारुती ब्रह्मचारी॥
ज्याच्या मुखी राम आहे, त्याला काम (वासना) बाधू शकत नाही; गुणांचे इष्ट धैर्य त्याचे चुकत नाही. तो हरिभक्त कामावर भारी पडतो; तो मारुती ब्रह्मचारी जगात धन्य होय.
बहू चांगले नाम या राघवाचे। अती साजिरे स्वल्प सोपे फुकाचे॥ करी मूळ निर्मूळ घेता भवाचे। जिवां मानवां हेंचि कैवल्य साचें॥
या रघुनाथाचे नाम फार चांगले आहे — अति सुंदर, थोडक्यात, सोपे आणि फुकट. ते संसाराचे मूळ निर्मूळ करते; जिवा-माणसांना हेच खरे कैवल्य आहे.
जनीं भोजनी नाम वाचे वदावें। अती आदरे गद्यघोषे म्हणावे॥ हरीचिंतने अन्न सेवीत जावे। तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावें॥
जेवतानाही वाणीने नाम बोलावे आणि अति आदराने मोठ्या घोषाने ते म्हणावे. हरिचिंतन करत अन्न सेवावे; म्हणजे श्रीहरी सहजपणे प्राप्त होतो.
न ये राम वाणी तया थोर हाणी। जनीं व्यर्थ प्राणी तया नाम कोणी॥ हरीनाम हें वेदशास्त्रीं पुराणीं। बहू आगळे बोलिली व्यासवाणी॥
ज्याच्या वाणीत राम येत नाही त्याची मोठी हानी आहे; असा माणूस जगात व्यर्थ जगतो. हरिनामाचा महिमा वेद, शास्त्रे आणि पुराणांत व्यासवाणीने फार मोठा वर्णिला आहे.
नको वीट मानूं रघुनायकाचा। अती आदरे बोलिजे राम वाचा॥ न वेंचे मुखी सांपडे रे फुकाचा। करीं घोष त्या जानकीवल्लभाचा॥
रघुनायकाच्या नामाचा कंटाळा करू नकोस; अति आदराने रामनाम वाणीने बोलावे. ते बोलताना काहीही खर्च होत नाही आणि फुकट सापडते; म्हणून त्या जानकीवल्लभाचा घोष कर.
अती आदरें सर्वही नामघोषे। गिरीकंदरी जाइजे दूरि दोषें॥ हरी तिष्ठतू तोषला नामघोषें। विशेषें हरामानसीं रामपीसें॥
अति आदराने सर्वांनी नामघोष करावा, म्हणजे गिरिकंदरांतही दोष दूर जातात. नामघोषाने हरी संतुष्ट होऊन राहतो; विशेषतः शंकराच्या मनात रामाचे पिसे (प्रेम) आहे.
जगीं पाहतां देव हा अन्नदाता। तया लागली तत्त्वता सार चिंता॥ तयाचे मुखी नाम घेता फुकाचे। मना सांग पां रे तुझे काय वेंचे॥
जगात पाहिले तर हा देवच अन्नदाता आहे; त्यालाच खरे तत्त्वतः सर्वांची काळजी लागली आहे. त्याचे नाम फुकट घेताना, हे मना, सांग बरे — तुझे काय खर्च होते?
तिन्ही लोक जाळुं शके कोप येतां। निवाला हरु तो मुखे नाम घेतां॥ जपे आदरें पार्वती विश्वमाता। म्हणोनी म्हणा तेंचि हे नाम आतां॥
कोप आला तर जो तिन्ही लोक जाळू शकतो, तो (शंकर) नाम घेताच शांत होतो. विश्वमाता पार्वतीही आदराने ते जपते; म्हणून तेच नाम आता तुम्ही म्हणा.
अजामेळ पापी वदे पुत्रकामे। तया मुक्ति नारायणाचेनि नामें॥ शुकाकारणे कुंटणी राम वाणी। मुखें बोलतां ख्याति जाली पुराणीं॥
अजामेळ पापी मुलाच्या नामाने (नारायण) हाक मारतो आणि नारायणाच्या नामाने त्याला मुक्ती मिळते. शुकासाठी कुंटणीने रामनाम उच्चारले आणि तिचीही ख्याती पुराणात झाली.
महाभक्त प्रल्हाद हा दैत्यकूळीं। जपे रामनामावळी नित्यकाळीं॥ पिता पापरुपी तया देखवेना। जनी दैत्य तो नाम मुखे म्हणेना॥
दैत्यकुळात जन्मलेला महाभक्त प्रल्हाद नित्यकाळ रामनामावली जपतो. पापरूपी पित्याला ते पाहवत नाही; पण तो दैत्य स्वतः मुखाने नाम म्हणत नाही.
मुखी नाम नाहीं तया मुक्ति कैंची। अहंतागुणे यातना ते फुकाची॥ पुढे अंत येईल तो दैन्यवाणा। म्हणोनि म्हणा रे म्हणा देवराणा॥
ज्याच्या मुखी नाम नाही, त्याला मुक्ती कोठून? अहंकारामुळे भोगलेली यातना फुकटच जाते. पुढे त्याचा अंत दैन्यवाणा होईल; म्हणून देवराणाचे नाम म्हणा, म्हणा.
हरीनाम नेमस्त पाषाण तारी। बहु तारीले मानवी देहधारी॥ तया रामनामीं सदा जो विकल्पी। वदेना कदा जीव तो पापरूपी॥
हरिनामाने नेमके पाषाणही तरले; कितीतरी देहधारी माणसे तरून गेली. त्या रामनामाविषयी जो सदा विकल्प (शंका) घेतो, तो जीव कधीही नाम न बोलणारा पापरूपीच होय.
जगीं धन्य वाराणसी पुण्यराशी। तयेमाजि आतां गतीं पूर्वजांसी॥ मुखे रामनामावळी नित्य काळीं। जिवा हित सांगे सदा चंद्रमौळी॥
पुण्याची राशी असलेली वाराणसी जगात धन्य आहे; तिथे पूर्वजांना सद्गती मिळते. तिथे चंद्रमौळी (शंकर) नित्य मुखाने रामनामावली म्हणून जिवाला सदा हित सांगतो.
यथासांग रे कर्म तेंहि घडेना। घडे धर्म तें पुण्य गांठी पडेना॥ दया पाहतां सर्व भुतीं असेना। फुकाचे मुखी नाम तेंही वसेना॥
यथासांग कर्म तर घडत नाही; धर्म घडला तरी त्याचे पुण्य गाठीशी पडत नाही. सर्व भूतांत दया पाहिली तर ती नसते; आणि फुकट मिळणारे नामही मुखी वसत नाही.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥