॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक २१ ते ४०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
मना वासना चूकवीं येरझारा। मना कामना सांडी रे द्रव्यदारा॥ मना यातना थोर हे गर्भवासीं। मना सज्जना भेटवीं राघवासीं॥
हे मना, जन्ममरणाच्या येरझारा चुकव; धन आणि स्त्री यांची वासना सोडून दे. गर्भवासाची यातना फार मोठी आहे; हे सज्जन मना, तू स्वतःला रघुनाथाची भेट घडवून दे.
मना सज्जना हीत माझें करावें। रघुनायका दृढ चित्ती धरावें॥ महाराज तो स्वामि वायुसुताचा। जना उद्धरी नाथ लोकत्रयाचा॥
हे सज्जन मना, माझे हित कर आणि रघुनायकाला दृढपणे चित्तात धर. तो वायुसुताचा (मारुतीचा) स्वामी महाराज आहे, तिन्ही लोकांचा नाथ असून तो लोकांचा उद्धार करतो.
न बोलें मना राघवेवीण कांहीं। जनी वाउगें बोलता सुख नाहीं॥ घडिने घडी काळ आयुष्य नेतो। देहांतीं तुला कोण सोडूं पहातो?॥
हे मना, रघुनाथावाचून काहीही बोलू नकोस; जगात व्यर्थ बडबड केल्याने सुख मिळत नाही. घडीघडीने काळ आयुष्य नेतो आहे; देहाच्या अंती तुला सोडवायला कोण येईल?
रघुनायकावीण वांया शिणावे। जनासारिखे व्यर्थ कां वोसणावें॥ सदा सर्वदा नाम वाचे वसो दे। अहंता मनी पापिणी ते नसो दे॥
रघुनायकावाचून व्यर्थ का शिणावे? इतर लोकांसारखे निरर्थक का बरळावे? सदा सर्वकाळ रामाचे नाम वाणीत वसू दे, आणि पापी अहंता मनात राहू देऊ नकोस.
मना वीट मानूं नको बोलण्याचा। पुढें मागुता राम जोडेल कैंचा॥ सुखाची घडी लोटतां सूख आहे। पुढें सर्व जाईल कांही न राहे॥
हे मना, रामनाम बोलण्याचा कंटाळा करू नकोस; पुन्हा पुढे राम कोठून जोडला जाईल? सुखाची घडी लोटली की तेवढेच सुख; पुढे सर्व निघून जाईल, काहीही राहणार नाही.
देहेरक्षणाकारणें यत्न केला। परी शेवटीं काळ घेउन गेला॥ करीं रे मना भक्ति या राघवाची। पुढें अंतरीं सोडिं चिंता भवाची॥
देहाचे रक्षण करण्यासाठी माणूस खूप प्रयत्न करतो, पण शेवटी काळ त्याला घेऊन जातो. म्हणून हे मना, या रघुनाथाची भक्ती कर आणि अंतःकरणातील संसाराची चिंता सोडून दे.
भवाच्या भये काय भीतोस लंडी। धरीं रे मना धीर धाकासि सांडी॥ रघूनायकासारिखा स्वामि शीरीं। नुपेक्षी कदा कोपल्या दंडधारी॥
हे भित्र्या मना, संसाराच्या भयाने का घाबरतोस? धीर धर आणि भीती सोडून दे. रघुनाथासारखा स्वामी मस्तकावर असताना, कोपलेला यमदंडधारीही तुझी कधी उपेक्षा करणार नाही.
दिनानाथ हा राम कोदंडधारी। पुढें देखतां काळ पोटीं थरारी॥ मना वाक्य नेमस्त हे सत्य मानीं। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
हा दीनांचा नाथ राम कोदंड (धनुष्य) धारण करणारा आहे; त्याला पाहताच काळही पोटात थरारतो. हे मना, हे वाक्य नेमके सत्य मान — दासाचा अभिमान बाळगणारा राम कधीही उपेक्षा करत नाही.
पदी राघवाचे सदा ब्रीद गाजे। वळें भक्तरीपूशिरी कांबि वाजे॥ पुरी वाहिली सर्व जेणे विमानीं। नुपेक्षी कदा रामदासाभिमानी॥
रघुनाथाच्या चरणी सदा त्याचे ब्रीद गाजते; भक्तांच्या शत्रूंच्या मस्तकावर त्याची काठी वाजते. ज्याने सर्वांना विमानातून वैकुंठी नेले, तो रामदासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
समर्थाचिया सेचका वक्र पाहे। असा सर्व भुमंडळी कोण आहे॥ जयाची लिला वर्णिती लोक तीन्ही। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
समर्थाच्या (रामाच्या) सेवकाकडे वाकड्या नजरेने पाहील असा या भूमंडळावर कोण आहे? ज्याची लीला तिन्ही लोक वर्णितात, तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
महासंकटी सोडिले देव जेणें। प्रतापे बळे आगळा सर्वगूणे॥ जयाते स्मरे शैलजा शूलपाणी। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
ज्याने महासंकटात देवांना सोडवले, जो प्रतापाने आणि बळाने सर्व गुणांत श्रेष्ठ आहे, ज्याचे स्मरण पार्वती आणि शंकरही करतात, तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
अहल्या शिळा राघवें मुक्त केली। पदीं लागतां दिव्य होऊनि गेली॥ जया वर्णितां शीणली वेदवाणी। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
रामाने शिळा झालेल्या अहल्येला मुक्त केले; त्याच्या चरणस्पर्शाने ती दिव्य होऊन गेली. ज्याचे वर्णन करताना वेदवाणीही थकून जाते, तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
वसे मेरुमांदार हे सृष्टिलीला। शशी सूर्य तारांगणे मेघमाला॥ चिरंजीव केले जनी दास दोन्ही। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
मेरू-मांदार पर्वत, ही सृष्टीची लीला, चंद्र-सूर्य, तारांगण आणि मेघमाला — हे सर्व ज्याने रचले; ज्याने आपल्या दोन दासांना चिरंजीव केले, तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
उपेक्षी कदा रामरुपी असेना। जिवां मानवां निश्चयो तो वसेना॥ शिरी भार वाहेन बोले पुराणीं। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
रामरूप नसेल असा ठाव कोठेही नाही, पण हा निश्चय मात्र सामान्य माणसांच्या मनात वसत नाही. 'मी भक्ताचा भार वाहीन' असे पुराण सांगते; तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
असे हो जया अंतरी भाव जैसा। वसे हो तया अंतरी देव तैसा॥ अनन्यास रक्षीतसे चापपाणी। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
ज्याच्या अंतःकरणात जसा भाव असतो, त्याच्या ठिकाणी देवही तसाच वसतो. अनन्य भक्ताचे रक्षण धनुर्धारी राम करतो; तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
सदा सर्वदा देव सन्नीध आहे। कृपाळुपणे अल्प धारीष्ट पाहे॥ सुखानंद आनंद कैवल्यदानी। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
देव सदा सर्वकाळ जवळच आहे; तो कृपाळूपणे भक्ताचे थोडेसे धैर्यही पाहतो. सुख, आनंद आणि कैवल्य देणारा तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
सदा चक्रवाकासि मार्तंड जैसा। उडी घालितो संकटी स्वामि तैसा॥ हरीभक्तिचा घाव गाजे निशाणी। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
चक्रवाक पक्ष्यासाठी जसा सूर्य, तसा संकटात स्वामी भक्तासाठी धावून येतो. हरिभक्तीचा घाव निशाणासारखा गाजतो; तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
मना प्रार्थना तूजला एक आहे। रघूराज थक्कीत होऊनि पाहे॥ अवज्ञा कदा हो यदर्थी न कीजे। मना सज्जना राघवी वस्ति कीजे॥
हे मना, तुला एकच प्रार्थना आहे — जिच्याने रघुराजही थक्क होऊन पाहतो अशी. या गोष्टीत कधीही अवज्ञा करू नकोस; हे सज्जन मना, रामाच्या ठिकाणी वस्ती कर.
जया वर्णिती वेद शास्त्रे पुराणे। जयाचेनि योगें समाधान बाणे॥ तयालागिं हें सर्व चांचल्य दीजे। मना सज्जना राघवी वस्ति कीजे॥
ज्याचे वर्णन वेद, शास्त्रे आणि पुराणे करतात, ज्याच्या योगाने मनाला समाधान लाभते, त्याला हे सर्व मनाचे चांचल्य अर्पण कर; हे सज्जन मना, रामाच्या ठिकाणी वस्ती कर.
मना पाविजे सर्वही सूख जेथे। अति आदरें ठेविजे लक्ष तेथें॥ विविकें कुडी कल्पना पालटिजे। मना सज्जना राघवी वस्ति कीजे॥
जिथे सर्व सुख प्राप्त होते, तिथे अति आदराने लक्ष ठेवावे. विवेकाने वाईट कल्पना बदलून टाकावी; हे सज्जन मना, रामाच्या ठिकाणी वस्ती कर.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥