॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक १०१ ते १२०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
जया नावडे नाम त्या यम जाची। विकल्पे उठे तर्क त्या नर्क ची ची॥ म्हणोनि अती आदरे नाम घ्यावे। मुखे बोलतां दोष जाती स्वभावें॥
ज्याला नाम आवडत नाही त्याला यम जाचतो; विकल्पातून तर्क उठला की नरकच वाट्याला येतो. म्हणून अति आदराने नाम घ्यावे; मुखाने बोलताच दोष स्वभावतःच नाहीसे होतात.
अती लीनता सर्वभावे स्वभावें। जना सज्जनालागिं संतोषवावे॥ देहे कारणीं सर्व लावीत जावें। सगूणीं अती आदरेसी भजावें॥
सर्व भावाने स्वभावतः अति नम्रता धरावी आणि सज्जनांना संतोष द्यावा. देह सर्व सत्कारणी लावावा आणि सगुणाची अति आदराने भक्ती करावी.
हरीकीर्तनीं प्रीति रामीं धरावी। देहेबुद्धि नीरूपणीं वीसरावी॥ परद्रव्य आणीक कांता परावी। यदर्थीं मना सांडि जीवीं करावी॥
हरिकीर्तनात रामावर प्रीती धरावी आणि निरूपणात देहबुद्धी विसरावी. परक्याचे धन आणि परक्याची स्त्री — या गोष्टींची वासना, हे मना, जिवातून सोडून द्यावी.
क्रियेवीण नानापरी बोलिजेंते। परी चित्त दुश्चीत तें लाजवीतें॥ मना कल्पना धीट सैराट धांवे। तया मानवा देव कैसेनि पावे॥
क्रियेवाचून नाना प्रकारे बोलले जाते, पण दुश्चित्त झालेले चित्त तेच लाजवते. मनाची कल्पना धीट होऊन सैरावैरा धावते; अशा माणसाला देव कसा प्राप्त होणार?
विवेके क्रिया आपुली पालटावी। अती आदरे शुद्ध क्रीया धरावी॥ जनीं बोलण्यासारिखे चाल बापा। मना कल्पना सोडिं संसारतापा॥
विवेकाने आपली क्रिया पालटावी आणि अति आदराने शुद्ध क्रिया धरावी. हे बाबा, जगात बोलल्याप्रमाणे वाग; हे मना, संसारतापाची कल्पना सोडून दे.
बरी स्नानसंध्या करी एकनिष्ठा। विवेके मना आवरी स्थानभ्रष्टा॥ दया सर्वभुतीं जया मानवाला। सदा प्रेमळू भक्तिभावे निवाला॥
एकनिष्ठेने स्नान-संध्या नीट करावी; विवेकाने स्थानभ्रष्ट झालेल्या मनाला आवरावे. ज्या माणसाच्या ठिकाणी सर्व भूतांविषयी दया आहे, तो सदा प्रेमळ भक्तिभावाने निवाला असतो.
मना कोपआरोपणा ते नसावी। मना बुद्धि हे साधुसंगी वसावी॥ मना नष्ट चांडाळ तो संग त्यागीं। मना होइ रे मोक्षभागी विभागी॥
हे मना, कोणावरही कोपाचा आरोप करू नकोस; बुद्धी साधूंच्या संगतीत वसू दे. हे मना, नष्ट-चांडाळ अशी वाईट संगत सोड; आणि मोक्षाचा भागीदार हो.
मना सर्वदा सज्जनाचेनि योगें। क्रिया पालटे भक्तिभावार्थ लागे॥ क्रियेवीण वाचाळता ते निवारी। तुटे वाद संवाद तो हीतकारी॥
हे मना, सदा सज्जनांच्या संगतीने क्रिया पालटते आणि भक्तिभावाचा अर्थ अंगी लागतो. क्रियेवाचून वाचाळता टाळावी; जो वाद-संवाद तुटतो तो हितकारी असतो.
जनीं वादवेवाद सोडूनि द्यावा। जनीं वादसंवाद सूखे करावा॥ जगीं तोचि तो शोकसंतापहारी। तुटे वाद संवाद तो हीतकारी॥
जगात व्यर्थ वाद-विवाद सोडून द्यावा आणि सुखाने सद्-संवाद करावा. जो शोक-संताप हरतो तोच खरा हितकारी; ज्याने वाद तुटतो तो संवाद हितकारी असतो.
तुटे वाद संवाद त्याते म्हणावें। विवेके अहंभाव यातें जिणावें॥ अहंतागुणे वाद नाना विकारी। तुटे वाद संवाद तो हीतकारी॥
ज्याने वाद तुटतो त्यालाच खरा संवाद म्हणावे; विवेकाने अहंभाव जिंकावा. अहंकारगुणामुळे नाना विकारी वाद उठतो; ज्याने वाद तुटतो तो संवाद हितकारी असतो.
हिताकारणे बोलणे सत्य आहे। हिताकारणे सर्व शोधुनि पाहें॥ हितकारणे बंड पाखांड वारी। तुटे वाद संवाद तो हीतकारी॥
हितासाठी बोललेले बोलणे सत्य असते; हितासाठीच सर्व शोधून पाहावे. हितासाठी बंड आणि पाखंड दूर करावे; ज्याने वाद तुटतो तो संवाद हितकारी असतो.
जनीं सांगतां ऐकता जन्म गेला। परी वादवेवाद तैसाचि ठेला॥ उठे संशयो वाद हा दंभधारी। तुटे वाद संवाद तो हीतकारी॥
सांगता-ऐकता जन्म गेला, तरी वाद-विवाद तसाच राहिला. संशय आणि दंभ धारण करणारा वाद उठतो; ज्याने वाद तुटतो तो संवाद हितकारी असतो.
जनी हीत पंडीत सांडीत गेले। अहंतागुणे ब्रह्मराक्षस जाले॥ तयाहून व्युत्पन्न तो कोण आहे। मना सर्व जाणीव सांडुनि राहे॥
जगात हित सोडून पंडितही निघून गेले; अहंकारामुळे ते ब्रह्मराक्षस झाले. त्यांच्याहून अधिक व्युत्पन्न (विद्वान) कोण आहे? म्हणून हे मना, सर्व जाणीव (अहंकार) सोडून राहा.
फुकाचे मुखी बोलतां काय वेचे। दिसंदीस अभ्यंतरी गर्व सांचे॥ क्रियेवीण वाचाळता व्यर्थ आहे। विचारे तुझा तूंचि शोधुनि पाहे॥
फुकट मुखाने बोलताना काय खर्च होते? पण दिवसेंदिवस अंतरी गर्व साचत जातो. क्रियेवाचून वाचाळता व्यर्थ आहे; हे मना, विचाराने तूच स्वतःला शोधून पाहा.
तुटे वाद संवाद तेथें करावा। विविके अहंभाव हा पालटावा॥ जनीं बोलण्यासारिखे आचरावें। क्रियापालटे भक्तिपंथेचि जावे॥
जिथे वाद तुटतो तिथेच संवाद करावा; विवेकाने अहंभाव पालटावा. जगात बोलल्याप्रमाणे आचरण करावे; क्रिया पालटून भक्तीच्या मार्गानेच जावे.
बहू शापिता कष्टला अंबऋषी। तयाचे स्वये श्रीहरी जन्म सोशी॥ दिला क्षीरसिंधु तया ऊपमानी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
दुर्वासांनी शाप देऊन अंबऋषीला कष्ट दिले, तेव्हा श्रीहरीने स्वतः (दहा) जन्म सोसले. त्याने अंबऋषीला क्षीरसागराची उपमा दिली; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
धुरू लेकरु बापुडे दैन्यवाणे। कृपा भाकितां दीधली भेटी जेणे॥ चिरंजीव तारांगणी प्रेमखाणी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
बापुडे, दैन्यवाणे धुव्र लेकरू कृपेची याचना करताच देवाने त्याला भेट दिली. त्या प्रेमखाणीला तारांगणात चिरंजीव केले; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
गजेंदु महासंकटी वास पाहे। तयाकारणे श्रीहरी धांवताहे॥ उडी घातली जाहला जीवदानी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
गजेंद्र महासंकटात वाट पाहत असताना श्रीहरी त्याच्यासाठी धावून आला. त्याने उडी घालून त्याला जीवदान दिले; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
अजामेळ पापी तया अंत आला। कृपाळूपणे तो जनीं मुक्त केला॥ अनाथासि आधार हा चक्रपाणी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
अजामेळ पापी असून त्याचा अंत आला, तरी कृपाळूपणे देवाने त्याला मुक्त केले. अनाथांचा आधार असलेला हा चक्रपाणी, तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
विधीकारणे जाहला मत्स्य वेगीं। धरी कूर्मरुपे धरा पृष्ठभागी। जना रक्षणाकारणे नीच योनी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
ब्रह्मदेवासाठी देव वेगाने मत्स्य झाला; कूर्मरूप धारण करून त्याने पृष्ठभागी धरा धरली. जिवांच्या रक्षणासाठी त्याने नीच योनीही घेतल्या; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥