॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक ४१ ते ६०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
बहू हिंडतां सौख्य होणार नाहीं। शिणावे परी नातुडे हीत कांहीं॥ विचारें बरें अंतरा बोधवीजे। मना सज्जना राघवीं वस्ति कीजे॥
खूप भटकंती केली तरी खरे सौख्य मिळणार नाही; उगाच शिणावे लागते पण काही हित साधत नाही. विचाराने अंतःकरणाला चांगला बोध द्यावा; हे सज्जन मना, रामाच्या ठिकाणी वस्ती कर.
बहुतांपरी हेंचि आतां धरावें। रघूनायका आपुलेसे करावें॥ दिनानाथ हें तोडरीं ब्रीद गाजे। मना सज्जना राघवीं वस्ति कीजे॥
अनेक मार्गांपैकी आता हेच धरावे — रघुनायकाला आपलेसे करावे. 'दीनांचा नाथ' असे त्याचे ब्रीद पैंजणात गाजते; हे सज्जन मना, रामाच्या ठिकाणी वस्ती कर.
मना सज्जना एक जीवीं धरावें। जनी आपुलें हीत तूवां करावें॥ रघूनायकावीण बोलो नको हो। सदा मानसीं तो निजध्यास राहो॥
हे सज्जन मना, एक गोष्ट जिवात धर — जगात आपले खरे हित तूच कर. रघुनायकावाचून काहीही बोलू नकोस; त्याचाच निजध्यास सदा मनात राहो.
मना रे जनीं मौनमुद्रा धरावी। कथा आदरे राघवाची करावी॥ नसें राम ते धाम सोडूनि द्यावे। सुखालागिं आरण्य सेवीत जावे॥
हे मना, जगात मौन धारण कर आणि आदराने रामाची कथा कर. जिथे राम नाही ते स्थान सोडून द्यावे; सुखासाठी अरण्याचे सेवन करावे.
जयाचेनि संगे समाधान भंगे। अहंता अकस्मात येऊनि लागे॥ तये संगतीची जनीं कोण गोडी। जिये संगतीनें मती राम सोडी॥
ज्याच्या संगतीने समाधान भंगते आणि अकस्मात अहंकार येऊन चिकटतो, त्या संगतीत कसली गोडी? जी संगत बुद्धीला रामापासून दूर नेते ती सोडावी.
मना जे घडी राघवेवीण गेली। जनीं आपुली ते तुवां हानि केली॥ रघूनायकावीण तो शीण आहे। जनी दक्ष तो लक्ष लावूनि पाहे॥
हे मना, जी घडी रघुनाथावाचून गेली, ती तू आपली हानीच केली असे समज. रघुनायकावाचून सर्व शीणच आहे; जो दक्ष असतो तो लक्ष लावून हे पाहतो.
मनीं लोचनीं श्रीहरी तोचि पाहे। जनीं जाणतां मुक्त होऊनि राहे॥ गुणीं प्रीति राखे क्रमू साधनाचा। जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
जो मनाने आणि डोळ्यांनी श्रीहरीलाच पाहतो, तो जनांत जाणतेपणाने मुक्त होऊन राहतो. जो गुणांवर प्रीती ठेवून साधनेचा क्रम चालवतो, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
सदा देवकाजीं झिजे देह ज्याचा। सदा रामनामें वदे नित्य साचा॥ स्वधर्मेचि चाले सदा उत्तमाचा। जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
ज्याचा देह सदा देवाच्या कार्यात झिजतो, जो नित्य खऱ्या भावाने रामनाम उच्चारतो, जो सदा स्वधर्माने उत्तम आचरण करतो, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
सदा बोलण्यासारिखे चालताहे। अनेकीं सदा एक देवासि पाहे॥ सगूणी भजे लेश नाही भ्रमाचा। जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
जो सदा बोलल्याप्रमाणे वागतो, जो अनेकांत सदा एका देवालाच पाहतो, जो सगुणाची भक्ती करतो आणि ज्याच्यात भ्रमाचा लेशही नाही, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
नसे अंतरी काम नानाविकारी। उदासीन जो तापसी ब्रह्मचारी॥ निवाला मनीं लेश नाही तमाचा। जगी धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
ज्याच्या अंतरी नाना विकार निर्माण करणारी वासना नाही, जो उदासीन, तपस्वी आणि ब्रह्मचारी आहे, ज्याचे मन निवाले असून तमाचा लेशही नाही, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
मदें मत्सरें सांडिली स्वार्थबुद्धी। प्रपंचीक नाहीं जयातें उपाधी॥ सदा बोलणे नम्र वाचा सुवाचा। जगी धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
ज्याने मद आणि मत्सराने भरलेली स्वार्थबुद्धी सोडली, ज्याला प्रपंचाची कोणतीही उपाधी नाही, ज्याचे बोलणे सदा नम्र आणि गोड आहे, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
क्रमी वेळ जो तत्त्वचिंतानुवादे। न लिंपे कदा दंभ वादे विवादे॥ करी सुखसंवाद जो उगमाचा। जगी धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
जो तत्त्वचिंतनाच्या संवादात वेळ घालवतो, जो दंभ आणि वाद-विवादात कधीही अडकत नाही, जो मूळ तत्त्वाचा सुखसंवाद करतो, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
सदा आर्जवी प्रीय जो सर्व लोकीं। सदा सर्वदा सत्यवादी विवेकी॥ न बोले कदा मिथ्य वाचा त्रिवाचा। जगी धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
जो सदा सरळ स्वभावाचा आणि सर्व लोकांना प्रिय आहe, जो सदैव सत्यवादी आणि विवेकी आहे, जो कधीही असत्य बोलत नाही, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
सदा सेवि आरण्य तारुण्यकाळीं। मिळेना कदा कल्पनेचेनि मेळी॥ चळेना मनीं निश्चयो दृढ ज्याचा। जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
जो तारुण्यकाळीच अरण्याचे (एकांताचे) सेवन करतो, जो कल्पनांच्या मेळाव्यात कधी मिसळत नाही, ज्याचा निश्चय दृढ असून कधी ढळत नाही, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
नसे मानसीं नष्ट आशा दुराशा। वसे अंतरीं प्रेमपाशा पिपाशा॥ ऋणी देव हा भक्तिभावे जयाचा। जगी धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
ज्याच्या मनात नष्ट करणारी आशा-दुराशा नाही, ज्याच्या अंतरी प्रेमाची तहान वसते, ज्याचा देव भक्तिभावाने ऋणी होतो, तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
दिनाचा दयाळू मनाचा मवाळू। स्नेहाळू कृपाळू जनीं दासपाळू॥ तया अंतरी क्रोध संताप कैंचा। जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा॥
जो दीनांवर दया करणारा, मनाने मृदू, स्नेहाळू, कृपाळू आणि दासांचा पालक आहे, त्याच्या अंतरी क्रोध किंवा संताप कोठून असणार? तो सर्वोत्तमाचा दास जगात धन्य होय.
जगीं होइजे धन्य या रामनामे। क्रिया भक्ति ऊपासना नित्य नेमे॥ उदासीनता तत्त्वता सार आहे। सदा सर्वदा मोकळी वृत्ति राहे॥
या रामनामाने जगात धन्य व्हावे; क्रिया, भक्ती आणि उपासना नित्य नेमाने करावी. उदासीनता हेच खरे सार आहे; मग वृत्ती सदा मोकळी राहते.
नको वासना वीषयीं वृत्तिरुपें। पदार्थी जडे कामना पूर्वपापें॥ सदा राम निष्काम चिंतीत जावा। मना कल्पनालेश तोहि नसावा॥
वृत्तिरूपाने विषयांची वासना धरू नकोस; पूर्वपापांमुळे मन पदार्थांत गुंतते. सदा निष्काम रामाचे चिंतन करावे; त्यात कल्पनेचा लेशही नसावा.
मना कल्पना कल्पितां कल्पकोटी। नव्हे रे नव्हे सर्वथा रामभेटी॥ मनीं कामना राम नाही जयाला। अती आदरे प्रीती नाही तयाला॥
हे मना, कोट्यवधी कल्पना केल्या तरी त्याने रामाची भेट कधीही होत नाही. ज्याच्या मनात रामाची कामना नाही, त्याला अति आदराने प्रीतीही लाभत नाही.
मना राम कल्पतरु कामधेनु। निधी सार चिंतामणी काय वानूं॥ जयाचेनि योगे घडे सर्व सत्ता। तया साम्यता कायसी कोण आतां॥
मना, राम हा कल्पतरू, कामधेनू, निधी, सार आणि चिंतामणी आहे — त्याचे वर्णन काय करावे? ज्याच्या योगाने सर्व सत्ता घडते, त्याच्या तोडीचे आता कोण असणार?
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥