॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक १४१ ते १६०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
म्हणे दास सायास त्याचे करावे। जनीं जाणता पाय त्याचे धरावे॥ गुरू अंजनेवीण तें आकळेना। जुने ठेवणे मीपणे ते कळेना॥
दास म्हणतो, त्यासाठी सायास (प्रयत्न) करावा; जो जाणता आहे त्याचे पाय धरावेत. गुरुरूपी अंजनावाचून ते (आत्मरूप) आकळत नाही; 'मी'पणामुळे ते जुने ठेवणे कळत नाही.
कळेना कळेना कळेना कळेना। ढळे नाढळे संशयोही ढळेना॥ गळेना गळेना अहंता गळेना। बळें आकळेना मिळेना मिळेना॥
कळत नाही, कळत नाही — ते कशानेच कळत नाही; संशयही ढळत नाही. अहंता गळत नाही, गळत नाही; बळाने आकळत नाही, मिळत नाही.
अविद्यागुणे मानवा उमजेना। भ्रमे चुकले हीत ते आकळेना॥ परीक्षेविणे बांधले दृढ नाणें। परी सत्य मिथ्या असें कोण जाणें॥
अविद्येमुळे माणसाला उमजत नाही; भ्रमाने चुकलेले हित त्याला आकळत नाही. परीक्षेवाचून नाणे दृढ बांधले, पण ते सत्य की मिथ्या हे कोण जाणे?
जगी पाहतां साच ते काय आहे। अती आदरे सत्य शोधुन पाहे॥ पुढे पाहतां पाहतां देव जोडे। भ्रम भ्रांति अज्ञान हें सर्व मोडे॥
जगात खरे ते काय आहे? अति आदराने सत्य शोधून पाहा. पाहता पाहता पुढे देव जोडतो, आणि भ्रम, भ्रांती व अज्ञान हे सर्व मोडते.
सदा वीषयो चिंतितां जीव जाला। अहंभाव अज्ञान जन्मास आला॥ विवेके सदा स्वस्वरुपी भरावे। जिवा ऊगमी जन्म नाही स्वभावें॥
सदा विषयांचे चिंतन केल्याने जीव विषयमय झाला; अहंभाव आणि अज्ञान जन्माला आले. विवेकाने सदा आपल्या स्वरूपात भरून राहावे; उगमीच (मूळ स्वरूपात) राहिल्यास स्वभावतः जन्म नाही.
दिसे लोचनी ते नसे कल्पकोडी। अकस्मात आकारले काळ मोडी॥ पुढे सर्व जाईल कांही न राहे। मना संत आनंत शोधुनि पाहे॥
जे डोळ्यांना दिसते ते कोट्यवधी कल्पांतही टिकत नाही; अकस्मात आकाराला आलेले काळ मोडून टाकतो. पुढे सर्व नाहीसे होईल, काही राहणार नाही; हे मना, अनंत संताचा (सत्याचा) शोध घे.
फुटेना तुटेना चळेना ढळेना। सदा संचले मीपणे ते कळेना॥ तया एकरूपासि दूजे न साहे। मना संत आनंत शोधुनि पाहें॥
जे फुटत नाही, तुटत नाही, चळत नाही, ढळत नाही, जे सदा 'मी'पणाने भरलेले असूनही कळत नाही, त्या एकरूपाला दुसरे काही सहन होत नाही; हे मना, अनंत सत्याचा शोध घे.
निराकार आधार ब्रह्मादिकांचा। जया सांगतां शीणली वेदवाचा॥ विवेके तदाकार होऊनि राहें। मना संत आनंत शोधुनि पाहे॥
जो निराकार असून ब्रह्मादिकांचा आधार आहे, ज्याचे वर्णन करताना वेदवाणीही थकते, त्याच्याशी विवेकाने तद्रूप होऊन राहावे; हे मना, अनंत सत्याचा शोध घे.
जगी पाहतां चर्मलक्षी न लक्षे। जगी पाहता ज्ञानचक्षी निरक्षे॥ जनीं पाहता पाहणे जात आहे। मना संत आनंत शोधुनि पाहे॥
जगात पाहता चर्मचक्षूंना (डोळ्यांना) तो दिसत नाही; ज्ञानचक्षूंनीही तो नीट लक्षात येत नाही. पाहता पाहता पाहणेच नाहीसे होते; हे मना, अनंत सत्याचा शोध घे.
नसे पीत ना श्वेत ना श्याम कांही। नसे व्यक्त अव्यक्त ना नीळ नाहीं॥ म्हणे दास विश्वासतां मुक्ति लाहे। मना संत आनंत शोधुनि पाहे॥
तो पिवळा नाही, पांढरा नाही, सावळाही नाही; व्यक्त नाही, अव्यक्त नाही, निळाही नाही. दास म्हणतो, विश्वासाने त्याला मुक्ती मिळते; हे मना, अनंत सत्याचा शोध घे.
खरें शोधितां शोधितां शोधिताहे। मना बोधिता बोधिता बोधिताहे॥ परी सर्वही सज्जनाचेनि योगे। बरा निश्चयो पाविजे सानुरागे॥
खरे शोधता शोधता तो शोधतच राहतो; मनाला बोध देत देत बोधतच राहतो. पण हे सर्व सज्जनांच्या संगतीनेच; अनुरागाने (प्रेमाने) बरा निश्चय प्राप्त होतो.
बहूतांपरी कूसरी तत्त्वझाडा। परी अंतरी पाहिजे तो निवाडा॥ मना सार साचार ते वेगळे रे। समस्तांमधे एक ते आगळे रे॥
अनेक प्रकारे कुशलतेने तत्त्वांचा झाडा (विश्लेषण) करता येतो, पण अंतरी खरा निवाडा हवा. हे मना, ते सार खरोखर वेगळे आहे; सर्वांमध्ये ते एकच आगळे (अद्वितीय) आहे.
नव्हे पिंडज्ञाने नव्हे तत्त्वज्ञाने। समाधान कांही नव्हे तानमाने॥ नव्हे योगयागें नव्हे भोगत्यागें। समाधान ते सज्जनाचेनि योगे॥
ते पिंडज्ञानाने नाही, तत्त्वज्ञानाने नाही; समाधान तानमानाने (मानसन्मानाने) नाही. ते योग-यागाने नाही, भोग-त्यागाने नाही; समाधान हे केवळ सज्जनांच्या संगतीने लाभते.
महावाक्य तत्त्वादिके पंचकर्णे। खुणे पाविजे संतसंगे विवर्णे॥ द्वितीयेसि संकेत जो दाविजेतो। तया सांडुनी चंद्रमा भाविजेतो॥
महावाक्य, तत्त्वे आणि पंचीकरण — या खुणा संतसंगानेच उलगडतात. जसे द्वितीयेचा (चंद्राचा) संकेत दाखवला जातो आणि तो सोडून खरा चंद्र ओळखला जातो, तसे.
दिसेना जनी तेचि शोधुनि पाहे। बरे पाहता गूज तेथेचि आहे॥ करी घेउ जाता कदा आढळेना। जनी सर्व कोंदाटले ते कळेना॥
जे जनांना दिसत नाही तेच शोधून पाहा; नीट पाहिले तर गूज तिथेच आहे. हाताने घ्यायला जावे तर ते कधी सापडत नाही; सर्वांत कोंदलेले (भरलेले) असूनही कळत नाही.
म्हणे जाणता तो जनी मूर्ख पाहे। अतर्कासि तर्की असा कोण आहे॥ जनीं मीपणे पाहता पाहवेना। तया लक्षितां वेगळे राहवेना॥
जो 'मी जाणता' म्हणतो तो जनांत मूर्खच ठरतो; अतर्क्याला तर्काने जाणणारा असा कोण आहे? 'मी'पणाने पाहू जाता ते पाहवत नाही, आणि त्याला लक्षिता (जाणता) वेगळे राहवत नाही.
बहू शास्त्र धुंडाळता वाड आहे। जया निश्चयो येक तोही न साहे॥ मती भांडती शास्त्रबोधे विरोधें। गती खुंटती ज्ञानबोधे प्रबोधे॥
पुष्कळ शास्त्रे धुंडाळली तर ती फार विस्तृत आहेत; त्यांतून एकही निश्चय टिकत नाही. शास्त्रबोधाने मती विरोधाने भांडतात; ज्ञानबोधाने (उलट) गती खुंटते.
श्रुती न्याय मीमांसके तर्कशास्त्रे। स्मृती वेद वेदान्तवाक्ये विचित्रे॥ स्वये शेष मौनावला स्थीर पाहे। मना सर्व जाणीव सांडून राहे॥
श्रुती, न्याय, मीमांसा, तर्कशास्त्र, स्मृती, वेद आणि वेदांतवाक्ये विचित्र आहेत. स्वतः शेषही मौन होऊन स्थिर पाहतो; म्हणून हे मना, सर्व जाणीव सोडून राहा.
जेणे मक्षिका भक्षिली जाणिवेची। तया भोजनाची रुची प्राप्त कैची॥ अहंभाव ज्या मानसीचा विरेना। तया ज्ञान हे अन्न पोटी जिरेना॥
ज्याने जाणिवेची माशी गिळली (अहंकाराने ज्ञान दूषित केले), त्याला त्या भोजनाची रुची कशी लागणार? ज्याच्या मनातील अहंभाव विरत नाही, त्याच्या पोटी हे ज्ञानरूपी अन्न जिरत नाही.
नको रे मना वाद हा खेदकारी। नको रे मना भेद नानाविकारी॥ नको रे मना शीकवूं पूढिलांसी। अहंभाव जो राहिला तूजपासी॥
हे मना, हा खेद देणारा वाद नको; नाना विकार निर्माण करणारा भेद नको. हे मना, दुसऱ्यांना शिकवू नकोस, जोवर तुझ्यापाशी अहंभाव राहिला आहे.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥