॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक १६१ ते १८०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
अहंतागुणे सर्वही दुःख होते। मुखे बोलिले ज्ञान ते व्यर्थ जाते॥ सुखी राहता सर्वही सूख आहे। अहंता तुझी तुंचि शोधुन पाहे॥
अहंकारामुळेच सर्व दुःख होते; मुखाने बोललेले ज्ञानही व्यर्थ जाते. सुखाने राहिले तर सर्वच सुख आहे; हे मना, तुझी अहंता तूच शोधून पाहा.
अहंतागुणे नीति सांडी विवेकी। अनीतीबळे श्लाघ्यता सर्व लोकी॥ परी अंतरी सर्वही साक्ष येते। प्रमाणांतरे बुद्धि सांडूनि जाते॥
अहंकारामुळे विवेकी माणूसही नीती सोडतो; अनीतीच्या बळावर लोकांत श्लाघ्यता (मोठेपणा) मिरवतो. पण अंतरी सर्वच साक्ष देते; प्रमाणांतराने बुद्धी (सत्य) सोडून जाते.
देहेबुद्धिचा निश्चयो दृढ जाला। देहातीत ते हीत सांडीत गेला॥ देहेबुद्धि ते आत्मबुद्धि करावी। सदा संगती सज्जनाची धरावी॥
ज्याचा देहबुद्धीचा निश्चय दृढ झाला, तो देहातीत हित सोडून गेला. देहबुद्धीचे रूपांतर आत्मबुद्धीत करावे; आणि सदा सज्जनांची संगत धरावी.
मनें कल्पिला वीषयो सोडवावा। मनें देव निर्गूण तो ओळखावा॥ मनें कल्पिता कल्पना ते सरावी। सदा संगती सज्जनाची धरावी॥
मनाने कल्पिलेला विषय सोडवावा; मनानेच निर्गुण देव ओळखावा. मनाने कल्पिलेली कल्पना सरावी (संपावी); आणि सदा सज्जनांची संगत धरावी.
देहादीक प्रपंच हा चिंतियेला। परी अंतरी लोभ निश्चित ठेला॥ हरीचिंतने मुक्तिकांता करावी। सदा संगती सज्जनांची धरावी॥
देहादी प्रपंचाचे चिंतन केले, तरी अंतरी लोभ निश्चित राहिला. हरिचिंतनाने मुक्तीरूपी कांता (वधू) प्राप्त करावी; आणि सदा सज्जनांची संगत धरावी.
अहंकार विस्तारला या देहाचा। स्त्रियापुत्रमित्रादिके मोह त्यांचा॥ बळे भ्रांति हें जन्मचिंता हरावी। सदा संगती सज्जनांची धरावी॥
या देहाचा अहंकार विस्तारला; स्त्री, पुत्र, मित्र यांचा मोह वाढला. बळाने ही भ्रांती आणि जन्माची चिंता हरवावी; आणि सदा सज्जनांची संगत धरावी.
बरा निश्चयो शाश्वताचा करावा। म्हणे दास संदेह तो वीसरावा॥ घडीने घडी सार्थकाची धरावी। सदा संगती सज्जनांची धरावी॥
शाश्वताचा (नित्य सत्याचा) बरा निश्चय करावा; दास म्हणतो, संदेह विसरावा. घडोघडी सार्थकाची (कल्याणाची) कास धरावी; आणि सदा सज्जनांची संगत धरावी.
करी वृत्ती जो संत तो संत जाणा। दुराशागुणे जो नव्हे दैन्यवाणा॥ उपाधी देहेबुद्धीते वाढवीते। परी सज्जना केविं बाधु शके ते॥
जो सतत सत्-वृत्तीने वागतो तोच संत जाणावा; जो दुराशेने दैन्यवाणा होत नाही. उपाधी देहबुद्धीला वाढवते, पण ती सज्जनाला कशी बाधणार?
नसे अंत आनंत संता पुसावा। अहंकारविस्तार हा नीरसावा॥ गुणेवीण निर्गुण तो आठवावा। देहेबुद्धिचा आठवु नाठवावा॥
संताला अंत नाही, तो अनंत आहे — हे संतांनाच विचारावे. अहंकाराचा विस्तार नाहीसा करावा. गुणांवाचून तो निर्गुण आठवावा; आणि देहबुद्धीची आठवण मुळीच ठेवू नये.
देहेबुद्धि हे ज्ञानबोधे त्यजावी। विवेके तये वस्तुची भेटी घ्यावी॥ तदाकार हे वृत्ति नाही स्वभावे। म्हणोनी सदा तेचि शोधीत जावे॥
देहबुद्धी ज्ञानबोधाने त्यागावी; विवेकाने त्या वस्तूची (आत्मतत्त्वाची) भेट घ्यावी. ती तद्रूप वृत्ती स्वभावतः राहत नाही; म्हणून सदा तेच शोधत जावे.
असे सार साचार तें चोरलेसे। इहीं लोचनी पाहता दृश्य भासे॥ निराभास निर्गुण तें आकळेना। अहंतागुणे कल्पिताही कळेना॥
खरे सार असूनही ते चोरल्यासारखे लपले आहे; या डोळ्यांनी पाहता केवळ दृश्यच भासते. निराभास, निर्गुण असे ते आकळत नाही; अहंकारामुळे कल्पना केली तरी कळत नाही.
स्फुरे वीषयी कल्पना ते अविद्या। स्फुरे ब्रह्म रे जाण माया सुविद्या॥ मुळीं कल्पना दो रुपें तेचि जाली। विवेके तरी स्वस्वरुपी मिळाली॥
विषयांविषयी स्फुरणारी कल्पना ती अविद्या; आणि ब्रह्म स्फुरते ती सुविद्या (माया) जाण. मुळात कल्पनाच दोन रूपांत झाली; विवेकाने ती स्वस्वरूपात मिळून जाते.
स्वरुपी उदेला अहंकार राहो। तेणे सर्व आच्छादिले व्योम पाहो॥ दिशा पाहतां ते निशा वाढताहे। विवेके विचारे विवंचुनि पाहे॥
स्वरूपात अहंकार उदयाला आला आणि त्याने सर्व आकाश (चैतन्य) झाकून टाकले. दिशा पाहाव्या तर तिथे रात्र (अज्ञान) वाढते; म्हणून विवेकाने, विचाराने नीट विवंचना करून पाहावे.
जया चक्षुने लक्षिता लक्षवेना। भवा भक्षिता रक्षिता रक्षवेना॥ क्षयातीत तो अक्षयी मोक्ष देतो। दयादक्ष तो साक्षिने पक्ष घेतो॥
ज्याला डोळ्यांनी लक्षिता (पाहता) येत नाही, जो भवाला (संसाराला) भक्षितो पण ज्याचे रक्षण करता येत नाही, तो क्षयातीत, अक्षय असा मोक्ष देतो; दयेत दक्ष असा तो साक्षीरूपाने भक्ताचा पक्ष घेतो.
विधी निर्मिती लीहितो सर्व भाळी। परी लीहिता कोण त्याचे कपाळी॥ हरू जाळितो लोक संहारकाळी। परी शेवटी शंकरा कोण जाळी॥
ब्रह्मदेव सर्वांच्या भाळी (नशिबी) लिहितो, पण त्याच्याच कपाळी कोण लिहितो? शंकर संहारकाळी सर्व लोक जाळतो, पण शेवटी शंकराला कोण जाळतो?
जगी द्वादशादित्य हे रुद्र अक्रा। असंख्यात संख्या करी कोण शक्रा॥ जगी देव धुंडाळिता आढळेना। जगी मुख्य तो कोण कैसा कळेना॥
जगात बारा आदित्य आणि अकरा रुद्र आहेत; इंद्रांची असंख्य संख्या कोण मोजणार? जगात देव धुंडाळला तर सापडत नाही; मुख्य तो कोण, कसा — हे कळत नाही.
तुटेना फुटेना कदा देवराणा। चळेना ढळेना कदा दैन्यवाणा॥ कळेना कळेना कदा लोचनासी। वसेना दिसेना जगी मीपणासी॥
तो देवराणा कधी तुटत नाही, फुटत नाही; कधी चळत नाही, ढळत नाही, दैन्यवाणा होत नाही. तो कधी डोळ्यांना कळत नाही; 'मी'पणाच्या रूपाने तो जगात वसत नाही, दिसत नाही.
जया मानला देव तो पुजिताहे। परी देव शोधुनि कोणी न पाहे॥ जगी पाहता देव कोट्यानुकोटी। जया मानली भक्ति जे तेचि मोठी॥
ज्याने जो देव मानला त्याला तो पूजतो, पण देव शोधून कोणी पाहत नाही. जगात कोट्यवधी देव दिसतात; ज्याने जी भक्ती मानली तीच त्याला मोठी वाटते.
तिन्ही लोक जेथूनि निर्माण झाले। तया देवरायासि कोणी न बोले॥ जगीं थोरला देव तो चोरलासे। गुरूवीण तो सर्वथाही न दीसे॥
जिथून तिन्ही लोक निर्माण झाले, त्या देवाधिराजाशी कोणी बोलत नाही. जगातील तो थोरला देव लपून राहिला आहे; गुरूवाचून तो मुळीच दिसत नाही.
गुरु पाहता पाहता लक्ष कोटी। बहूसाल मंत्रावळी शक्ति मोठी॥ मनी कामना चेटके धातमाता। जनी व्यर्थ रे तो नव्हे मुक्तिदाता॥
गुरू पाहायला गेले तर लाखो-कोटी दिसतात; पुष्कळ मंत्रावली आणि मोठ्या शक्ती दाखवणारे. पण जे मनात कामना, चेटके आणि धातमाता (लोभ) बाळगतात, ते जगात व्यर्थ; ते मुक्तिदाते नव्हेत.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥