॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक १८१ ते २००, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
नव्हे चेटकी चाळकू द्रव्यभोंदु। नव्हे निंदकू मत्सरू भक्तिमंदू॥ नव्हे उन्मतू वेसनी संगबाधू। जनी ज्ञानिया तोचि साधु अगाधू॥
जो चेटकी, फसवणारा, द्रव्यभोंदू नाही, जो निंदक, मत्सरी, भक्तिहीन नाही, जो उन्मत्त, व्यसनी किंवा वाईट संगतीचा नाही — तोच अगाध ज्ञानी साधू जाणावा.
नव्हे वाउगी चाहुटी काम पोटी। क्रियेवीण वाचाळता तेचि मोठी॥ मुखे बोलिल्यासारिखे चालताहे। मना सद्गुरु तोचि शोधुनि पाहे॥
ज्याच्या पोटी व्यर्थ चहाटळपणा (बडबड) आणि काम नाही, ज्याची क्रियेवाचून केवळ वाचाळता नाही, जो बोलल्याप्रमाणे वागतो — हे मना, तोच सद्गुरू शोधून पाहा.
जनी भक्त ज्ञानी विवेकी विरागी। कृपाळु मनस्वी क्षमावंत योगी॥ प्रभु दक्ष व्युत्पन्न चातुर्य जाणे। तयाचेनि योगे समाधान बाणे॥
जो भक्त, ज्ञानी, विवेकी, विरागी, कृपाळू, मनस्वी, क्षमावंत योगी आहे, जो समर्थ, दक्ष, व्युत्पन्न आणि चातुर्य जाणणारा आहे — त्याच्या योगाने समाधान अंगी बाणते.
नव्हे तोचि जाले नसे तेचि आले। कळो लागले सज्जनाचेनि बोले॥ अनिर्वाच्य ते वाच्य वाचे वदावे। मना संत आनंत शोधीत जावे॥
जे नव्हते ते झाले आणि जे नाही ते आले — असे सज्जनांच्या बोलानेच कळू लागते. जे अनिर्वाच्य (वर्णनातीत) ते वाचेने वदावे; हे मना, अनंत सत्याचा शोध घेत जा.
लपावे अति आदरे रामरुपी। भयातीत निश्चीत ये स्वस्वरुपी॥ कदा तो जनी पाहतांही दिसेना। सदा ऐक्य तो भिन्नभावे वसेना॥
अति आदराने रामरूपात लपून जावे; म्हणजे भयातीत होऊन निश्चित आपल्या स्वरूपात यावे. तो जनांत पाहूनही दिसत नाही; सदा ऐक्य असूनही भिन्नभावाने वसत नाही.
सदा सर्वदा राम सन्नीध आहे। मना सज्जना सत्य शोधुन पाहे॥ अखंडीत भेटी रघूराजयोगू। मना सांडीं रे मीपणाचा वियोगू॥
राम सदा सर्वकाळ जवळच आहे; हे सज्जन मना, सत्य शोधून पाहा. रघुराजाशी अखंड भेट (योग) आहे; हे मना, 'मी'पणाचा वियोग सोडून दे.
भुते पिंड ब्रह्मांड हे ऐक्य आहे। परी सर्वही स्वस्वरुपी न साहे॥ मना भासले सर्व काही पहावे। परी संग सोडुनि सुखी रहावे॥
भूते, पिंड आणि ब्रह्मांड हे ऐक्यरूप आहे, पण हे सर्व स्वस्वरूपात टिकत नाही. हे मना, जे भासले ते सर्व पाहावे, पण संग सोडून सुखी राहावे.
देहेभान हे ज्ञानशस्त्रे खुडावे। विदेहीपणे भक्तिमार्गेचि जावे॥ विरक्तीबळे निंद्य सर्वै त्यजावे। परी संग सोडुनि सुखी रहावे॥
देहभान ज्ञानरूपी शस्त्राने छाटावे; विदेहीपणाने भक्तिमार्गानेच जावे. विरक्तीच्या बळाने निंद्य ते सर्व त्यागावे; आणि संग सोडून सुखी राहावे.
मही निर्मिली देव तो ओळखावा। जया पाहतां मोक्ष तत्काळ जीवा॥ तया निर्गुणालागी गूणी पहावे। परी संग सोडुनि सुखे रहावे॥
ज्याने पृथ्वी निर्मिली त्या देवाला ओळखावे; ज्याला पाहताच जिवाला तत्काळ मोक्ष मिळतो. त्या निर्गुणाला गुणांतून (सगुणातून) पाहावे; आणि संग सोडून सुखी राहावे.
नव्हे कार्यकर्ता नव्हे सृष्टिभर्ता। पुरेहून पर्ता न लिंपे विवर्ता॥ तया निर्विकल्पासि कल्पित जावे। परि संग सोडुनि सुखे रहावे॥
तो कार्यकर्ता नाही, सृष्टीचा भर्ता (पालक) नाही; पूर्णाहूनही पलीकडे असून विवर्तात (आभासात) लिप्त होत नाही. त्या निर्विकल्पाला कल्पून पाहावे; आणि संग सोडून सुखी राहावे.
देहेबुद्धिचा निश्चयो ज्या ढळेना। तया ज्ञान कल्पांतकाळी कळेना॥ परब्रह्म तें मीपणे आकळेना। मनी शून्य अज्ञान हे मावळेना॥
ज्याचा देहबुद्धीचा निश्चय ढळत नाही, त्याला कल्पांतकाळीही ज्ञान कळत नाही. परब्रह्म 'मी'पणाने आकळत नाही; मनातील शून्य अज्ञान मावळत नाही.
मना ना कळे ना ढळे रुप ज्याचे। दुजेवीण तें ध्यान सर्वोत्तमाचे॥ तया खुण ते हीन दृष्टांत पाहे। तेथे संग निःसंग दोन्ही न साहे॥
ज्याचे रूप मनाला कळत नाही, ढळत नाही, ते सर्वोत्तमाचे ध्यान दुसऱ्यावाचून (अद्वितीय) आहे. त्याची खूण हीन दृष्टांताने पाहावी; तिथे संग आणि नि:संग दोन्ही टिकत नाहीत.
नव्हे जाणता नेणता देवराणा। न ये वर्णिता वेदशास्त्रा पुराणा॥ नव्हे दृश्य अदृश्य साक्षी तयाचा। श्रुती नेणती नेणती अंत त्याचा॥
तो देवराणा जाणता नाही, नेणताही नाही; वेद, शास्त्रे, पुराणे त्याचे वर्णन करू शकत नाहीत. तो दृश्य नाही, अदृश्यही नाही, ना कोणाचा साक्षी; श्रुतीही त्याचा अंत जाणत नाहीत.
वसे हृदयी देव तो कोण कैसा। पुसे आदरे साधकू प्रश्न ऐसा॥ देहे टाकिता देव कोठे पहातो। परि मागुता ठाव कोठे रहातो॥
हृदयात वसणारा तो देव कोण आणि कसा — असा प्रश्न साधक आदराने विचारतो. देह सोडताना देव कोठे पाहतो, आणि पुन्हा तो कोणत्या ठिकाणी राहतो?
बसे हृदयी देव तो जाण ऐसा। नभाचेपरी व्यापकू जाण तैसा॥ सदा संचला येत ना जात कांही। तयावीण कोठे रिता ठाव नाही॥
हृदयात वसणारा तो देव असा जाण — आकाशाप्रमाणे तो व्यापक आहे. तो सदा भरलेला असून येत-जात नाही; त्याच्यावाचून कोठेही रिकामा ठाव नाही.
नभी वावरे जा अणुरेणु काही। रिता ठाव या राघवेवीण नाही॥ तया पाहता पाहता तोचि जाले। तेथे लक्ष आलक्ष सर्वे बुडाले॥
आकाशात जो अणुरेणुही वावरतो, तिथेही या राघवावाचून रिकामा ठाव नाही. त्याला पाहता पाहता पाहणाराच तो होऊन जातो; तिथे लक्ष आणि अलक्ष दोन्ही बुडून जातात.
नभासारिखे रुप या राघवाचे। मनी चिंतिता मूळ तुटे भवाचे॥ तया पाहता देहबुद्धी उरेना। सदा सर्वदा आर्त पोटी पुरेना॥
या राघवाचे रूप आकाशासारखे आहे; मनात त्याचे चिंतन करताच संसाराचे मूळ तुटते. त्याला पाहताच देहबुद्धी उरत नाही; आणि पोटातील आर्तता (तळमळ) सदा पुरत नाही (शमत नाही).
नभे व्यापिले सर्व सृष्टीस आहे। रघूनायका ऊपमा ते न साहे॥ दुजेवीण जो तोचि तो हा स्वभावे। तया व्यापकू व्यर्थ कैसे म्हणावे॥
आकाशाने सर्व सृष्टी व्यापली आहे, पण रघुनायकाला त्याचीही उपमा पुरत नाही. दुसऱ्यावाचून जो केवळ तोच आहे तो स्वभावतःच असा आहे; मग त्याला 'व्यापक' तरी व्यर्थ का म्हणावे?
अती जीर्ण विस्तीर्ण ते रुप आहे। तेथे तर्कसंपर्क तोही न साहे॥ अती गुढ ते दृश्य तत्काळ सोपे। दुजेवीण जे खुण स्वामिप्रतापे॥
ते रूप अति प्राचीन आणि अति विस्तीर्ण आहे; तिथे तर्काचा संपर्कही टिकत नाही. अति गूढ ते दृश्य तत्काळ सोपे होते; दुसऱ्यावाचून ती खूण स्वामीच्या प्रतापाने (कृपेने) कळते.
कळे आकळे रुप ते ज्ञान होता। तेथे आटली सर्वसाक्षी अवस्था॥ मना उन्मनी शब्द कुंठीत राहे। तो रे तोचि तो राम सर्वत्र पाहे॥
ज्ञान झाल्यावर ते रूप कळते-आकळते; तिथे सर्व साक्षी-अवस्था आटून जाते. मन उन्मनी होते, शब्द कुंठित राहतो; तो तोच राम सर्वत्र दिसतो.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥