॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक १ ते २०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
गणाधीश जो ईश सर्वां गुणांचा। मुळारंभ आरंभ तो निर्गुणाचा॥ नमूं शारदा मूळ चत्वार वाचा। गमूं पंथ आनंत या राघवाचा॥
सर्व गुणांचा स्वामी असलेला गणपती, जो निर्गुणाचाही मूळ आरंभ आहे, त्याला वंदन. चारही वाणींचे (परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी) मूळ असलेल्या शारदेला नमन करून, त्या अनंत अशा राघवाच्या (श्रीरामाच्या) मार्गाने आपण चालू या.
मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावें। तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावें॥ जनीं निंद्य तें सर्व सोडूनि द्यावें। जनीं वंद्य ते सर्व भावे करावे॥
हे सज्जन मना, भक्तीच्याच मार्गाने जावे; म्हणजे श्रीहरी सहजपणे प्राप्त होतो. लोकांमध्ये जे निंदनीय आहे ते सर्व सोडून द्यावे आणि जे वंदनीय आहे ते सर्व मनापासून करावे.
प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा। पुढे वैखरी राम आधी वदावा॥ सदाचार हा थोर सांडूं नये तो। जनीं तोचि तो मानवी धन्य होतो॥
पहाटे उठल्यावर मनात रामाचे चिंतन करावे आणि वाणीने प्रथम रामाचेच नाव उच्चारावे. सदाचार हा श्रेष्ठ आहे, तो कधीही सोडू नये; जो असे वागतो तोच माणूस जगात धन्य होतो.
मना वासना दुष्ट कामा न ये रे। मना सर्वथा पापबुद्धी नको रे॥ मना धर्मता नीति सोडूं नको हो। मना अंतरीं सार वीचार राहो॥
हे मना, दुष्ट वासना कोणत्याही कामाची नाही. मना, पापबुद्धी मुळीच धरू नकोस. धर्म आणि नीती कधीही सोडू नकोस, आणि अंतःकरणात नेहमी साराचा (तत्त्वाचा) विचार राहू दे.
मना पापसंकल्प सोडूनि द्यावा। मना सत्यसंकल्प जीवीं धरावा॥ मना कल्पना ते नको वीषयांची। विकारे घडे हो जनी सर्व ची ची॥
हे मना, पापाचा संकल्प सोडून दे आणि सत्याचा संकल्प जिवात धरून ठेव. विषयांच्या कल्पनांमध्ये रमू नकोस, कारण विकारांमुळे जगात फक्त निंदाच वाट्याला येते.
नको रे मना क्रोध हा खेदकारी। नको रे मना काम नाना विकारी॥ नको रे मना लोभ हा अंगिकारू। नको रे मना मत्सरु दंभ भारु॥
हे मना, दुःख देणारा क्रोध नको. नाना विकार निर्माण करणारा काम (वासना) नको. लोभ कधीही अंगीकारू नकोस, आणि मत्सर व दंभाचे ओझेही वाहू नकोस.
मना श्रेष्ठ धारिष्ट जीवीं धरावे। मना बोलणे नीच सोशीत जावें॥ स्वयें सर्वदा नम्र वाचे वदावे। मना सर्व लोकांसि रे नीववावें॥
हे मना, मोठे धैर्य जिवात धरावे आणि इतरांचे कटू बोलणे सहन करत जावे. स्वतः मात्र नेहमी नम्र वाणीने बोलावे आणि सर्व लोकांना शांत, समाधानी करावे.
देहे त्यागितां कीर्ति मागें उरावी। मना सज्जना हेचि क्रीया धरावी॥ मना चंदनाचे परी त्वां झिजावे। परी अंतरीं सज्जना नीववावे॥
देह सोडल्यावरही आपली कीर्ती मागे उरावी, असेच आचरण हे सज्जन मना, तू धरावेस. चंदनाप्रमाणे स्वतः झिजावे, पण झिजता झिजता सज्जनांच्या अंतःकरणाला शीतलता द्यावी.
नको रे मना द्रव्य ते पूढिलांचे। अति स्वार्थबुद्धी नुरे पाप सांचे॥ घडे भोगणे पाप ते कर्म खोटे। न होतां मनासारिखें दु:ख मोठे॥
हे मना, दुसऱ्याच्या धनाचा लोभ धरू नकोस. अति स्वार्थबुद्धीने पापच साचत जाते. खोट्या कर्मांचे फळ भोगावेच लागते, आणि मनासारखे झाले नाही की मोठे दुःख होते.
सदा सर्वदा प्रीती रामीं धरावी। दुःखाची स्वयें सांडि जीवी करावी॥ देहेदु:ख ते सूख मानीत जावे। विवेके सदा स्वस्वरुपीं भरावें॥
नेहमी, सर्वकाळ रामावर प्रीती धरावी आणि दुःखाचा त्याग आपण स्वतःच जिवातून करावा. देहाला होणारे दुःखही सुख मानत जावे आणि विवेकाने सदैव आपल्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहावे.
जनीं सर्वसूखी असा कोण आहे। विचारें मना तुंचि शोधुनि पाहे॥ मना त्वांचि रे पूर्वसंचीत केले। तयासारिखे भोगणें प्राप्त जाले॥
या जगात पूर्णपणे सुखी असा कोण आहे? हे मना, तूच विचार करून शोधून पाहा. तू पूर्वी जे कर्म केलेस, त्यानुसारच आता भोगणे तुझ्या वाट्याला आले आहे.
मना मानसीं दु:ख आणूं नको रे। मना सर्वथा शोक चिंता नको रे॥ विवेके देहेबुद्धि सोडूनि द्यावी। विदेहीपणें मुक्ति भोगीत जावी॥
हे मना, मनात दुःख आणू नकोस; शोक आणि चिंता मुळीच करू नकोस. विवेकाने देहबुद्धी सोडून द्यावी आणि देहाच्या पलीकडे जाऊन मुक्तीचा अनुभव घ्यावा.
मना सांग पां रावणा काय जाले। अकस्मात ते राज्य सर्वै बुडाले॥ म्हणोनी कुडी वासना सांड वेगीं। बळे लागला काळ हा पाठिलागी॥
हे मना, सांग बरे — रावणाचे काय झाले? त्याचे एवढे मोठे राज्य अकस्मात बुडाले. म्हणून वाईट वासना लवकर सोडून दे; काळ मोठ्या बळाने तुझ्या पाठीशी लागला आहे.
जिवा कर्मयोगे जनीं जन्म जाला। परी शेवटीं काळमूखीं निमाला॥ महाथोर ते मृत्युपंथेचि गेले। कितीएक ते जन्मले आणि मेले॥
जीवाला कर्मयोगाने या जगात जन्म मिळाला, पण शेवटी तो काळाच्या मुखात नाहीसा झाला. मोठमोठे थोर लोकही मृत्यूच्याच वाटेने गेले; कितीतरी जन्मले आणि मेले.
मना पाहतां सत्य हे मृत्युभूमी। जितां बोलती सर्वही जीव मी मी॥ चिरंजीव हे सर्वही मानिताती। अकस्मात सांडूनिया सर्व जाती॥
हे मना, नीट पाहिलेस तर ही खरोखर मृत्यूचीच भूमी आहे. जिवंत असताना सर्व जीव 'मी, मी' म्हणतात आणि स्वतःला चिरंजीव मानतात, पण अकस्मात सर्व काही सोडून निघून जातात.
मरे एक त्याचा दुजा शोक वाहे। अकस्मात तोही पुढे जात आहे॥ पुरेना जनीं लोभ रे क्षोभ त्याते। म्हणोनी जनीं मागुता जन्म घेते॥
एक मरतो, त्याचा दुसरा शोक करतो; पण अकस्मात तोही पुढे त्याच वाटेने जातो. तरीही माणसाचा लोभ संपत नाही, त्यातून क्षोभ वाढतो; म्हणूनच जीवाला पुन्हा पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.
मनीं मानवा व्यर्थ चिंता वहाते। अकस्मात होणार होऊनि जाते॥ घडें भोगणे सर्वही कर्मयोगे। मतीमंद तें खेद मानी वियोगें॥
हे मना, माणूस व्यर्थ चिंता वाहतो; जे घडायचे ते अकस्मात घडूनच जाते. सर्व काही कर्मानुसारच भोगावे लागते; मंदबुद्धीचा माणूस मात्र वियोगाने खेद मानतो.
मना राघवेंवीण आशा नको रे। मना मानवाची नको कीर्ति तूं रे॥ जया वर्णिती वेद-शास्त्रे-पुराणें। तया वर्णितां सर्वही श्लाघ्यवाणे॥
हे मना, रघुनाथावाचून दुसरी कोणतीही आशा धरू नकोस; माणसांकडून मिळणाऱ्या कीर्तीचीही इच्छा करू नकोस. ज्याचे वर्णन वेद, शास्त्रे आणि पुराणे करतात, त्याचेच वर्णन करणे सर्वांत श्लाघ्य आहे.
मना सर्वथा सत्य सांडूं नको रे। मना सर्वथा मिथ्य मांडूं नको रे॥ मना सत्य ते सत्य वाचे वदावे। मना मिथ्य तें मिथ्य सोडूनि द्यावें॥
हे मना, सत्य कधीही सोडू नकोस आणि असत्य कधीही मांडू नकोस. जे सत्य आहे तेच वाणीने बोलावे, आणि जे मिथ्या आहे ते सोडून द्यावे.
बहू हिंपुटी होईजे मायपोटी। नको रे मना यातना तेचि मोठी॥ निरोधें पचे कोंडिले गर्भवासी। अधोमूख रे दु:ख त्या बाळकासीं॥
आईच्या पोटात जीवाला फार यातना सोसाव्या लागतात; हे मना, तीच यातना सर्वांत मोठी आहे. गर्भवासात कोंडलेला जीव अधोमुख होऊन पचतो; त्या बाळकाला किती दुःख भोगावे लागते.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥