॥ श्रीराम ॥
श्री समर्थ रामदास स्वामी रचित मनाचे श्लोक क्रमांक १२१ ते १४०, संपूर्ण श्लोक व मराठी अर्थासह.
महाभक्त प्रल्हाद हा कष्टवीला। म्हणोनी तयाकारणे सिंह जाला॥ न ये ज्वाळ वीशाळ संनधि कोणी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
महाभक्त प्रल्हादाला कष्ट दिले गेले, म्हणून त्याच्यासाठी देव नृसिंह झाला. त्या विशाल ज्वाळेजवळ कोणीही येऊ शकले नाही; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
कृपा भाकिता जाहला वज्रपाणी। तया कारणें वामनू चक्रपाणी॥ द्विजांकारणे भार्गवू चापपाणी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
इंद्राने कृपेची याचना करताच देव वामन-चक्रपाणी झाला; ब्राह्मणांसाठी तो चापधारी परशुराम झाला. तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
अहल्येसतीलागी आरण्यपंथे। कुडावा पुढे देव बंदी तयांते॥ बळे सोडितां घाव घालीं निशाणी। नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥
अहल्या सती व्हावी म्हणून अरण्यमार्गे देव पुढे गेला; बंदिवानांना त्याने सोडवले. बळाने घाव घालून त्याने विजयनिशाण लावले; तो राम दासाचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
तये द्रौपदीकारणे लागवेगे। त्वरे धांवतो सर्व सांडूनि मागें॥ कळीलागिं जाला असे बौद्ध मौनी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
त्या द्रौपदीसाठी देव सर्व मागे टाकून त्वरेने धावत आला. कलियुगासाठी तो बौद्ध रूपात मौनी झाला; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
अनाथां दिनांकारणे जन्मताहे। कलंकी पुढे देव होणार आहे॥ तया वर्णिता शीणली वेदवाणी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी॥
अनाथ आणि दीनांसाठी देव जन्म घेतो; पुढे तो कलंकी (कल्की) अवतार घेणार आहे. त्याचे वर्णन करताना वेदवाणीही थकून जाते; तो देव भक्ताचा अभिमानी कधीही उपेक्षा करत नाही.
जनांकारणे देव लीलावतारी। बहुतांपरी आदरें वेषधारी॥ तया नेणती ते जन पापरूपी। दुरात्मे महानष्ट चांडाळ पापी॥
जनांसाठी देव लीलेने अवतार घेतो आणि अनेक प्रकारे आदराने वेष धारण करतो. पण पापरूपी, दुरात्मे, महानष्ट, चांडाळ अशी माणसे त्याला ओळखत नाहीत.
जगीं धन्य तो रामसूखें निवाला। कथा ऐकतां सर्व तल्लीन जाला॥ देहेभावना रामबोधे उडाली। मनोवासना रामरूपीं बुडाली॥
जो रामसुखाने निवाला तो जगात धन्य; कथा ऐकताना तो सर्वस्वी तल्लीन झाला. रामबोधाने त्याची देहभावना उडाली आणि मनोवासना रामरूपात बुडाली.
मना वासना वासुदेवीं वसों दे। मना कामना कामसंगी नसो दे॥ मना कल्पना वाउगी ते न कीजे। मना सज्जना सज्जनी वस्ति कीजे॥
हे मना, वासना वासुदेवात वसू दे; कामाच्या संगतीत कामना राहू देऊ नकोस. वाईट कल्पना करू नकोस; हे सज्जन मना, सज्जनांच्या ठिकाणी वस्ती कर.
गतीकारणे संगती सज्जनाची। मती पालटे सूमती दुर्जनाची॥ रतीनायिकेचा पती नष्ट आहे। म्हणोनी मनाऽतीत होवोनि राहे॥
सद्गतीसाठी सज्जनांची संगत धरावी; तिने दुर्जनाची बुद्धीही सुधारते. रतीचा पती (काम/मदन) नष्ट स्वभावाचा आहे; म्हणून मनाच्या पलीकडे जाऊन राहावे.
मना अल्प संकल्प तोही नसावा। सदा सत्यसंकल्प चित्तीं वसावा॥ जनीं जल्प वीकल्प तोही त्यजावा। रमाकांत एकान्तकाळी भजावा॥
हे मना, थोडासाही (वाईट) संकल्प असू नये; चित्तात सदा सत्यसंकल्प वसावा. जगातील जल्प (व्यर्थ बडबड) आणि विकल्प सोडावा; एकांतकाळी रमाकांताला (विष्णूला) भजावे.
भजाया जनीं पाहतां राम एकू। करी बाण एकू मुखी शब्द एकू॥ क्रिया पाहतां उद्धरे सर्व लोकू। धरा जानकीनायकाचा विवेकू॥
भजण्यासाठी पाहिले तर राम एकच आहे; त्याचा बाण एक, शब्द एक. त्याची क्रिया पाहता सर्व लोक उद्धरतात; जानकीनायकाचा हा विवेक धरावा.
विचारूनि बोले विवंचूनि चाले। तयाचेनि संतप्त तेही निवाले॥ बरें शोधल्यावीण बोलो नको हो। जनी चालणे शुद्ध नेमस्त राहो॥
जो विचार करून बोलतो आणि विवंचना करून चालतो, त्याच्यामुळे संतप्त झालेलेही शांत होतात. नीट शोधल्यावाचून बोलू नकोस; जगातील वागणे शुद्ध आणि नेमके राहो.
हरीभक्त वीरक्त विज्ञानराशी। जेणे मानसी स्थापिलें निश्चयासी॥ तया दर्शने स्पर्शने पुण्य जोडे। तया भाषणें नष्ट संदेह मोडे॥
जो हरिभक्त, विरक्त आणि ज्ञानाची राशी आहे, ज्याने मनात निश्चय स्थापला आहे, त्याच्या दर्शन-स्पर्शाने पुण्य जोडते आणि त्याच्या भाषणाने नष्ट संदेह मोडतो.
नसे गर्व आंगी सदा वीतरागी। क्षमा शांति भोगी दयादक्ष योगी॥ नसे लोभ ना क्षोम ना दैन्यवाणा। इहीं लक्षणी जाणिजे योगिराणा॥
ज्याच्या अंगी गर्व नाही, जो सदा वीतराग आहे, जो क्षमा-शांती भोगणारा आणि दयेत दक्ष असा योगी आहे, ज्याला लोभ, क्षोभ किंवा दैन्य नाही — या लक्षणांनी योगिराणा ओळखावा.
धरीं रे मना संगती सज्जनाची। जेणें वृत्ति हे पालटे दुर्जनाची॥ बळे भाव सद्बुद्धि सन्मार्ग लागे। महाक्रुर तो काळ विक्राळ भंगे॥
हे मना, सज्जनांची संगत धर, जिने दुर्जनाची वृत्तीही पालटते. तिच्या बळाने सद्भाव, सद्बुद्धी आणि सन्मार्ग लाभतो; आणि महाक्रूर, विक्राळ काळही भंगतो.
भयें व्यापिले सर्व ब्रह्मांड आहे। भयातीत तें संत आनंत पाहे॥ जया पाहतां द्वैत कांही दिसेना। भयो मानसीं सर्वथाही असेना॥
सर्व ब्रह्मांड भयाने व्यापले आहे, पण भयातीत असा तो अनंत संतच पाहतो. ज्याला पाहताच कोणतेही द्वैत दिसत नाही, त्याच्या मनात भय मुळीच उरत नाही.
जिवां श्रेष्ठ ते स्पष्ट सांगोनि गेले। परी जीव अज्ञान तैसेचि ठेले॥ देहेबुद्धिचें कर्म खोटें टळेना। जुने ठेवणें मीपणें आकळेना॥
श्रेष्ठ पुरुषांनी जिवांना स्पष्टपणे सांगून ठेवले, तरी अज्ञानी जीव तसेच राहिले. देहबुद्धीचे खोटे कर्म टळत नाही; 'मी'पणामुळे ते जुने ठेवणे (आत्मरूप) आकळत नाही.
भ्रमे नाढळे वित्त तें गुप्त जाले। जिवा जन्मदारिद्र्य ठाकुनि आले॥ देहेबुद्धिचा निश्चयो ज्या टळेना। जुने ठेवणे मीपणे आकळेना॥
भ्रमामुळे ते धन (आत्मरूप) सापडत नाही, ते गुप्त झाले; जिवाला जन्मजात दारिद्र्य येऊन ठाकले. ज्याचा देहबुद्धीचा निश्चय टळत नाही, त्याला 'मी'पणामुळे ते जुने ठेवणे आकळत नाही.
पुढें पाहता सर्वही कोंदलेसें। अभाग्यास हें दृश्य पाषाण भासे॥ अभावे कदा पुण्य गांठी पडेना। जुने ठेवणे मीपणे आकळेना॥
पुढे पाहता सर्व काही (आत्मतत्त्वाने) भरलेले आहे, पण अभाग्याला हे दृश्य पाषाणासारखे भासते. भाव नसल्याने पुण्य गाठीशी पडत नाही; 'मी'पणामुळे ते जुने ठेवणे आकळत नाही.
जयाचे तया चूकले प्राप्त नाहीं। गुणे गोविले जाहले दुःख देहीं॥ गुणावेगळी वृत्ति तेहि वळेना। जुने ठेवणे मीपणे आकळेना॥
आपले असूनही ते (आत्मरूप) चुकले, प्राप्त झाले नाही; गुणांत गुंतल्याने देहाला दुःख झाले. गुणांच्या पलीकडे वृत्ती वळत नाही; 'मी'पणामुळे ते जुने ठेवणे आकळत नाही.
जुळणारा श्लोक सापडला नाही.
तुमच्या आत्ताच्या मनःस्थितीवर टॅप करा — त्या भावनेला उत्तर देणारे श्लोक पाहा.
अजून एकही बुकमार्क नाही.
मनाला घडवणारे, स्थिर करणारे आणि रामाकडे वळवणारे श्री समर्थ रामदास स्वामींचे २०५ श्लोक. रोज एक श्लोक वाचा, त्याचा अर्थ समजून घ्या आणि मनाला शांती द्या.
205 verses by Shri Samarth Ramdas Swami that steady the mind and turn it toward the divine. Read one a day, reflect on its meaning, and find a little calm.
मनाचे श्लोक म्हणजे काय?
सतराव्या शतकातील थोर संत श्री समर्थ रामदास स्वामी यांनी रचलेले हे २०५ श्लोक आहेत. प्रत्येक श्लोक मनाला उद्देशून आहे — तो मनाला सद्गुण, संयम, भक्ती आणि रामनामाकडे वळण्याचा उपदेश करतो. सोप्या ओवी-छंदातील हे श्लोक आजही मराठी घराघरांत नित्य म्हटले जातात.
कसे वापराल?
॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥